چطوری انتخاب رشته کنیم؟ راهنمای کامل انتخاب رشته دانشگاهی (قبل و بعد از کنکور)
چطوری انتخاب رشته کنیم؟ راهنمای کامل انتخاب رشته دانشگاهی (قبل و بعد از کنکور)
کنکور تمام شده، اما به احتمال زیاد هنوز خیالت راحت نشده است. حالا باید بین کلی رشته، دانشگاه و شهر تصمیم بگیری و مدام هم از این طرف و آن طرف نظرهای مختلف بشنوی: «این رشته بازار کار ندارد»، «فلان رشته خیلی آیندهدار است»، «فقط دانشگاه خوب برو»، «علاقه مهم نیست، درآمد مهم است» و…
قبل از هر چیز یک نکته را روشن کنیم. وقتی میگوییم «انتخاب رشته»، ممکن است منظورمان دو چیز باشد: یکی اینکه اصلاً تصمیم بگیریم چه رشته دانشگاهی برای ما مناسب است و دیگری اینکه بعد از اعلام نتایج کنکور، کدرشتهمحلها را در فرم انتخاب رشته سازمان سنجش با چه ترتیبی وارد کنیم.
این مطلب قرار است درباره هر دو موضوع باشد؛ اما نه با فرمولهای عجیب و نه با وعده اینکه یک راه قطعی برای انتخاب بهترین رشته وجود دارد. قرار است کمی با هم فکر کنیم و ببینیم چطور میشود انتخابی کرد که هم به خودمان بخورد و هم با شرایط واقعی زندگیمان جور باشد.
انتخاب رشته دانشگاهی فقط پیدا کردن یک اسم در دفترچه نیست
فرض کنیم رتبهات آمده و دفترچه را باز کردهای. جلوی چشم تو اسم دهها رشته و دانشگاه است.
ممکن است با دیدن اسم بعضی رشتهها هیجانزده شوی. شاید از بچگی دوست داشتی پزشک شوی. شاید همیشه خودت را در لباس مهندسی تصور کردهای. شاید هم اصلاً نمیدانی چه میخواهی و فقط دنبال رشتهای هستی که «آینده خوبی داشته باشد».
هیچکدام عجیب نیست.
اما انتخاب رشته قرار نیست فقط جواب این سوال باشد که «با این رتبه، من کجا قبول میشوم؟»
یک سوال مهمتر وجود دارد:
اگر در این رشته قبول شوم، آیا واقعاً دوست دارم چند سال آن را بخوانم و بعد وارد فضای کاریاش شوم؟
چون ممکن است یک رشته روی کاغذ عالی به نظر برسد، اما وقتی بیشتر درباره درسها، محیط کاری و سبک زندگی مرتبط با آن میخوانی، بفهمی چندان مناسب تو نیست.
از طرف دیگر، شاید رشتهای را انتخاب کنی که در ابتدا خیلی پرزرقوبرق به نظر نمیرسد، اما با تواناییها و روحیهات هماهنگ باشد و بعداً مسیر شغلی خوبی برای تو بسازد.
پس قرار نیست فقط دنبال «بهترین رشته» باشیم. بهتر است دنبال رشته مناسب خودمان باشیم.
قبل از انتخاب رشته، کمی خودت را بشناس
این بخش شاید از خود فرم انتخاب رشته مهمتر باشد.
اگر هنوز نمیدانی چه رشتهای برایت مناسب است، کمی از فضای رتبه و قبولی فاصله بگیر و درباره خودت فکر کن.
مثلاً اگر از حل کردن مسئلههای پیچیده لذت میبری، ساعتها با کامپیوتر کار کردن برایت خستهکننده نیست و از یاد گرفتن چیزهای جدید فرار نمیکنی، بعضی رشتهها ممکن است بیشتر با روحیه تو جور باشند.
اگر ارتباط با آدمها برایت جذاب است، از صحبت کردن، شنیدن و کمک کردن به دیگران لذت میبری، احتمالاً باید سراغ مسیرهایی بروی که این ویژگیها در آنها بیشتر دیده میشود.
اینها به معنی نسخه قطعی نیست. قرار نیست چون یک ویژگی را داری، حتماً یک رشته خاص را انتخاب کنی.
فقط میخواهیم قبل از اینکه دیگران برای تو تصمیم بگیرند، خودت هم صدایت را بشنوی.
در انتخاب رشته علاقه مهم است، اما کافی نیست
احتمالاً زیاد شنیدهای که «فقط علاقهات را دنبال کن». حرف قشنگی است، ولی کمی ناقص است. علاقه مهم است، اما باید ببینی آیا توانایی و آمادگی لازم برای ادامه دادن آن مسیر را هم داری یا نه.
ممکن است کسی عاشق معماری باشد، اما از ساعتها کار دقیق و نرمافزارهای تخصصی خوشش نیاید. ممکن است کسی به روانشناسی علاقه داشته باشد، اما تصورش از این رشته فقط چند کلیپ اینستاگرامی درباره شخصیتشناسی باشد و هنوز نداند دانشگاه قرار است چه چیزهایی بخواند. (به عنوان نویسنده بگویم که زمان ما عمران خواندن مد بود اما من واقعا رشته عمران و زیرسازی راه را دوست داشتم، شرکت کردم، قبول شدم، خواندم، اما اواسط تحصیل اساتید گفتند برای کار در این رشته باید اکثر زمانها از خانواده دور باشی و روی خطوط ریلی یا جادهای کشور نظارت کنی، آنجا بود که فهمیدم من آدمش نیستم و تغییر رشته دادم)
پس وقتی میگویی «من این رشته را دوست دارم»، یک قدم جلوتر برو و بپرس:
دقیقاً کدام قسمت این رشته را دوست دارم؟
درسهایش؟ فضای کاریاش؟ درآمدش؟ تصویری که از آن در ذهنم ساختهام؟ یا واقعاً درباره خود رشته تحقیق کردهام؟
همین سؤال ساده میتواند خیلی چیزها را روشن کند.
درباره رشتهای که میخواهی انتخاب کنی، تحقیق کن
اینجا یکی از کارهایی است که خیلی از داوطلبها کمتر انجام میدهند. فرض کن به مهندسی کامپیوتر علاقه داری. فقط اسم رشته را جستوجو نکن و به یک صفحه که نوشته «مهندسی کامپیوتر بازار کار عالی دارد» اکتفا نکن.
ببین در دانشگاه قرار است چه درسهایی بخوانی. فارغالتحصیلان این رشته چه کارهایی انجام میدهند؟ برای ورود به بازار کار چه چیزهایی لازم دارند؟ آیا فقط مدرک دانشگاهی کافی است یا باید مهارتهای دیگری هم یاد بگیری؟
و از همه مهمتر، با آدمهایی صحبت کن که واقعاً این مسیر را رفتهاند.
اگر کسی را میشناسی که چند سال قبل همین رشته را انتخاب کرده و حالا در آن حوزه کار میکند، از او سوال بپرس.
مثلاً:
«اگر به چند سال قبل برگردی، باز هم این رشته را انتخاب میکنی؟»
«سختترین قسمت مسیرت چه بود؟»
«فقط درسهای دانشگاه به دردت خورد یا مجبور شدی چیزهای دیگری هم یاد بگیری؟»
«چه مهارتی را دوست داشتی از همان سال اول دانشگاه یاد بگیری؟»
«اگر کسی امروز بخواهد وارد این حوزه شود، به نظرت باید از کجا شروع کند؟»
جواب چنین سوالهایی گاهی بیشتر از دهها مقاله اینترنتی به آدم اطلاعات میدهد.
مخصوصاً جواب سوال آخر خیلی مهم است. ممکن است ببینی یک نفر از یک دانشگاه خوب فارغالتحصیل شده، اما چیزی که واقعاً به او کمک کرده، فقط درس خواندن نبوده؛ شاید پروژه انجام داده، کارآموزی رفته، زبان یاد گرفته، با آدمهای این حوزه ارتباط گرفته یا مهارتی را جدی دنبال کرده است.
این یعنی دانشگاه مهم نیست؟ نه.
یعنی دانشگاه فقط یکی از قسمتهای مسیر است.
بازار کار را ببین، اما اسیرش نشو
یکی از اولین سوالهایی که بعد از اسم هر رشته میپرسیم این است: «بازار کارش چطور است؟»
سؤال کاملاً منطقی است.
بالاخره قرار است چند سال برای یک رشته وقت بگذاری و بعد هم وارد بازار کار شوی. اما حواست باشد که بازار کار چیزی نیست که بتوان آن را برای چهار سال آینده با قطعیت پیشبینی کرد.
ممکن است امروز یک رشته خیلی پرتقاضا باشد و چند سال بعد شرایطش تغییر کند. از آن طرف، بعضی رشتهها مسیرهای شغلی متنوعی دارند و ممکن است یک فارغالتحصیل با مهارت و تجربه مناسب، در مسیری کاملاً متفاوت از چیزی که ابتدا تصور میکرد فعالیت کند. (یک زمانی همه دنبال رشته عمران بودند، الکترونیک میخواندند، برق برای خودش برو و بیایی داشت، بعد رشتههای فناوری اطلاعات و کامپیوتر جای همه اینها را گرفت، اما باز هم دنیا با سرعت بالا در حال تغییر هست پس حتما چیزی که امروز مهم است الزاما در آینده هم مهم نیست، سعی کن آینده را پیشبینی کنی…)
پس فقط نپرس:
«این رشته چقدر پول دارد؟»
بپرس:
«اگر این رشته را بخوانم، چه مهارتهایی میتوانم کنار آن یاد بگیرم؟»
«چه شغلهایی میتوانم داشته باشم؟»
«آدمهای موفق این حوزه چه مسیری را طی کردهاند؟»
«آیا این سبک کار با چیزی که از زندگی آیندهام میخواهم جور است؟»
این نگاه واقعبینانهتر است.
شخصیتت را هم در نظر بگیر
قرار نیست یک تست شخصیتشناسی به تو بگوید «تو دقیقاً باید فلان رشته را بخوانی».
اگر چنین وعدهای دیدی، کمی احتیاط کن. (معمولا راست نمیگویند)
تستهای شخصیت و رغبتسنجی میتوانند برای شناخت بهتر خودت کمککننده باشند، اما تصمیم نهایی باید بر اساس مجموعهای از اطلاعات گرفته شود.
مثلاً اگر یک تست به تو گفت در کارهای اجتماعی علاقه بیشتری داری، میتوانی از خودت بپرسی آیا تجربههای واقعی زندگیات هم همین را نشان میدهد یا نه.
تست را شروع یک گفتوگو با خودت بدان، نه پایان آن.
خانواده چه نقشی در انتخاب رشته دارند؟
این قسمت برای خیلیها سخت است. ممکن است تو به یک رشته علاقه داشته باشی و خانوادهات رشته دیگری را پیشنهاد کنند. به طور معمول هم از روی بدخواهی نیست. آنها نگران آینده تو هستند و دوست دارند انتخاب مطمئنی داشته باشی.
از طرف دیگر، قرار نیست چون پدر، مادر، فامیل یا دوست یک رشته را پیشنهاد دادهاند، همان را انتخاب کنی.
بهترین حالت این است که نظرشان را بشنوی، دلیلشان را بفهمی و بعد تصمیم بگیری.
حتی میتوانی با خانواده درباره معیارها صحبت کنی. به عنوان مثال بگویی برای تو درآمد مهم است، اما علاقه و شرایط کاری هم مهم است. یا اگر شهری را نمیتوانی تحمل کنی، این موضوع را از قبل روشن کنی.
مشورت گرفتن با دیگران خوب است. تصمیم را به دیگران سپردن، چیز دیگری است.
مهمترین ملاکهای انتخاب رشته چیست؟
اگر بخواهیم همه حرفهای بالا را ساده کنیم، هنگام مقایسه رشتهها چند سوال را از خودت بپرس:
اول اینکه واقعاً به این حوزه علاقه دارم یا فقط اسم و تصویر جذابی از آن در ذهنم ساختهام؟
دوم اینکه توانایی و پایه لازم برای ادامه دادن آن را دارم؟
سوم اینکه درباره درسهای دانشگاه و فضای واقعی این رشته تحقیق کردهام؟
چهارم اینکه بازار کار و مسیرهای شغلی آن را میشناسم؟
پنجم اینکه شرایط زندگیام اجازه میدهد این مسیر را دنبال کنم؟ شهر، هزینه، دوری از خانواده و سبک زندگی را هم باید دید.
و در نهایت، آیا میتوانم در کنار دانشگاه مهارت و تجربه هم به دست بیاورم؟
هیچ رشتهای قرار نیست همه این جوابها را صددرصد مثبت کند. قرار است ببینی کدام گزینه، در مجموع، بیشتر با تو و شرایط تو جور درمیآید.
حالا رسیدیم به فرم انتخاب رشته سنجش
اگر کنکور دادهای و نتایج آمده، یک مرحله فنی هم پیش رو داری: پر کردن فرم انتخاب رشته. در این مرحله باید کدرشتهمحلهای مورد نظرت را انتخاب و با ترتیب اولویت وارد فرم کنی. اینجا یک نکته خیلی مهم وجود دارد: انتخابها را بر اساس علاقه و ترجیح واقعی خودت مرتب کن.
اگر یک رشته را بیشتر از رشته دیگری میخواهی، فقط به خاطر اینکه فکر میکنی احتمال قبولیاش کمتر است، لزوماً نباید آن را پایینتر قرار دهی.
همچنین انتخابی را صرفاً برای اینکه فرم خالی نماند وارد نکن. اگر واقعاً حاضر نیستی در یک رشته یا دانشگاه تحصیل کنی، بهتر است درباره قرار دادن آن در فهرست انتخابها با دقت فکر کنی.
جزئیاتی مثل تعداد انتخابهای مجاز، زمان ثبت فرم، شرایط پذیرش و قوانین مربوط به همان سال ممکن است تغییر کند. بنابراین این بخش را از کانالها و صفحات غیررسمی یاد نگیری. آخرین دفترچه و اطلاعیههای سازمان سنجش آموزش کشور را بررسی کن و اطلاعات همان سال را ملاک قرار بده.
به عنوان تجربه یک چیز را داشته باش، حتما روی کاغذ بنویس، پارامترهایی که برای تو مهم هستند باید روی کاغذ باشند و رشتهها براساس پارامترها امتیاز بگیرند، چندین و چند بار لیست کن و بنویس و پارامترها را بالا و پایین کن، صفحاتی که امروز روی آنها این رشتهها را مینویسی و بالا و پایین میکنی، چند سال دیگر میتواند به یکی از جذابترین برگههای خاطراتی تبدیل شوند که تو را به موفقیت نزدیک کردهاند.
چند اشتباه که بهتر است مرتکب نشوی
گاهی یک انتخاب رشته بد نه به خاطر نداشتن اطلاعات، بلکه به خاطر عجله اتفاق میافتد. مثلاً ممکن است فقط به خاطر اسم یک دانشگاه، رشتهای را انتخاب کنی که اصلاً دوستش نداری. یا چون دوستت میگوید «این رشته آینده ندارد»، گزینهای را کنار بگذاری که اتفاقاً برای تو مناسب است.
ممکن است شهر محل تحصیل را جدی نگیری و بعد از قبولی تازه متوجه شوی چهار سال زندگی در آن شهر برایت سخت است. گاهی هم درآمد آنقدر پررنگ میشود که علاقه و توانایی کاملاً فراموش میشوند.
یک اشتباه دیگر هم کپی کردن فرم انتخاب رشته دیگران است. حتی اگر رتبهتان نزدیک باشد، شما دو آدم متفاوت با علاقهها، شرایط خانوادگی و هدفهای متفاوت هستید. و شاید مهمتر از همه، مدام تصمیم خودت را با نظرهای مختلف عوض نکن.
اگر قرار باشد از ده نفر سؤال کنی و هر ده نفر یک رشته متفاوت پیشنهاد دهند، احتمالاً در پایان بیشتر از قبل سردرگم خواهی شد. اطلاعات بگیر، سوال بپرس، تحقیق کن؛ اما در نهایت معیار داشته باش.
یک نکته مهم درباره آینده شغلی
شاید الان تصور کنی انتخاب رشته یعنی انتخاب شغلت برای تمام عمر. اما واقعیت معمولاً اینقدر خطی نیست. خیلیها وارد دانشگاه میشوند و در طول تحصیل تازه میفهمند به چه کاری علاقه دارند. بعضیها مهارتی یاد میگیرند که اصلاً در روز انتخاب رشته نمیشناختند. بعضیها وارد یک حوزه میشوند و بعد مسیرشان را به شاخه دیگری تغییر میدهند. (به عنوان نویسنده این مطلب باید بگویم که من عمران خواندم، زبان انگلیسی خواندم، فناوری اطلاعات خواندم و در مسیر شغلی هم راههای متنوع رفتم تا به یک ثبات رسیدم پس قرار نیست این انتخاب تا پایان عمر تو را بسازد ممکن است تغییرات زیادی در زندگی داشته باشی پس سخت نگیر…)
حتی پژوهشهای آموزشی هم نشان میدهند تغییر رشته در دانشگاه اتفاقی غیرمعمول نیست. برای نمونه، دادههای مرکز ملی آمار آموزش آمریکا نشان دادهاند که حدود ۳۰ درصد از دانشجویانی که در دورههای کارشناسی یا کاردانی رشته خود را اعلام کرده بودند، طی سه سال نخست حداقل یک بار رشتهشان را تغییر دادهاند. این عدد مربوط به نظام آموزش عالی آمریکاست و نمیتوان آن را به دانشجویان ایران تعمیم داد؛ اما نشان میدهد تصمیم اولیه همیشه آخرین تصمیم نیست. (یعنی از هر ده نفر حداقل سه نفر تغییر رشته دادند)
پس اگر روزی فهمیدی مسیر دیگری برایت مناسبتر است، دنیا تمام نشده است. البته بهتر است از همان ابتدا با تحقیق و فکر تصمیم بگیری؛ اما لازم نیست از ترس «انتخاب اشتباه» فلج شوی.
دانشگاه شروع مسیر است، نه تمام آن
شاید مهمترین چیزی که باید بعد از انتخاب رشته یادت بماند همین باشد. قبولی در یک رشته خوب اتفاق مهمی است، اما قرار نیست بعد از آن همهچیز خودبهخود درست شود.
اگر کسی مهندسی کامپیوتر بخواند اما هیچ پروژهای انجام ندهد، مهارت یاد نگیرد و با فضای واقعی کار آشنا نشود، صرف داشتن مدرک دانشگاهی الزاماً مسیر حرفهای فوقالعادهای برایش نمیسازد. همین موضوع درباره خیلی از رشتههای دیگر هم صدق میکند.
در دانشگاه میتوانی کنار درس، مهارت یاد بگیری، پروژه انجام بدهی، کارآموزی را تجربه کنی، رزومه بسازی و با آدمهای فعال در حوزه خودت ارتباط بگیری. به همین دلیل است که مهارتآموزی میتواند در کنار دانشگاه معنا پیدا کند. اگر نمیدانی بوتکمپ دقیقاً چیست و چه تفاوتی با یک دوره آموزشی معمولی دارد، میتوانی مطلب [بوت کمپ چیست] را بخوانی.
مهم این است که از خودت بپرسی:
«اگر چهار سال دیگر از دانشگاه فارغالتحصیل شوم، دوست دارم چه چیزی علاوه بر مدرک در دستم داشته باشم؟»
شاید پاسخ، یک مهارت باشد. شاید چند پروژه واقعی. شاید تجربه کارآموزی. شاید یک زبان جدید یا شبکهای از آدمهایی که در حوزه مورد علاقهات فعالیت میکنند. اینها چیزهایی هستند که بهتر است از همان سالهای اول دانشگاه به فکرشان باشی.
در نهایت، چه رشتهای انتخاب کنیم؟
اگر هنوز جواب قطعی این سؤال را پیدا نکردهای، نگران نباش. قرار نیست یک نفر از بیرون بیاید و فقط با دیدن رتبهات بگوید «این رشته برای تو ساخته شده است». انتخاب رشته خوب از شناخت شروع میشود.
خودت را بشناس. درباره رشتههایی که دوست داری تحقیق کن. درسهایشان را ببین. درباره بازار کارشان بخوان. شهر و شرایط زندگی را در نظر بگیر. با دانشجوها و فارغالتحصیلان صحبت کن. مخصوصاً با کسانی که چند سال از ورودشان به بازار کار گذشته است.
از آنها بپرس فقط درس خواندن چهقدر به موفقیتشان کمک کرده و چه چیزهای دیگری در مسیرشان مهم بوده است. بعد همه این اطلاعات را کنار رتبه و شرایط واقعی خودت بگذار.
ممکن است در پایان به همان رشتهای برسی که از اول دوستش داشتی. ممکن است هم نظرت کاملاً عوض شود.
هر دو حالت طبیعی است.
قرار نیست بهترین انتخاب را از بین «بهترین رشتههای دنیا» پیدا کنی. قرار است از بین گزینههایی که واقعاً پیش روی تو هستند، انتخابی داشته باشی که با علاقه، توانایی، شرایط زندگی و تصویری که از آینده خودت داری، بیشتر جور باشد. و یادت باشد؛ انتخاب رشته مهم است، اما همه آینده تو نیست.
سوالات متداول
بهترین سن برای شروع فکر کردن به انتخاب رشته چه زمانی است؟
لازم نیست تا روز اعلام نتایج کنکور صبر کنی. هرچه زودتر درباره علاقهها، تواناییها و رشتههای مختلف اطلاعات جمع کنی، روز انتخاب رشته تصمیم آرامتر و منطقیتری خواهی داشت.
اگر رشتهای که انتخاب کردم بازار کار خوبی نداشت چه کار کنم؟
اول بررسی کن آیا واقعاً کل رشته بازار کار مناسبی ندارد یا فقط مسیر شغلی مورد نظر تو محدود است. در بسیاری از حوزهها میتوان با یادگیری مهارت، کسب تجربه و انتخاب یک تخصص مشخص مسیر شغلی متفاوتی ساخت.
آیا بعد از ورود به دانشگاه میتوان رشته را تغییر داد؟
در بعضی شرایط امکان تغییر رشته وجود دارد، اما قوانین آن به دانشگاه، مقطع و مقررات مربوط بستگی دارد. بنابراین نباید از ابتدا روی تغییر رشته بهعنوان یک راه قطعی حساب کنی و بهتر است مقررات دانشگاه خودت را بررسی کنی.
تفاوت رتبه قبولی و اولویتبندی در فرم انتخاب رشته چیست؟
رتبه نشاندهنده جایگاه داوطلب در فرآیند پذیرش است، اما اولویتبندی نشان میدهد کدرشتهمحلها را با چه ترتیبی ترجیح میدهی. بنابراین رتبه خوب بهتنهایی به معنی انتخاب رشته خوب نیست.
آیا باید فقط رشتههایی را انتخاب کنم که بازار کار خوبی دارند؟
نه. بازار کار مهم است، اما بهتر است در کنار علاقه، توانایی، شرایط زندگی، دانشگاه، سبک کاری و امکان یادگیری مهارتهای مرتبط بررسی شود.
اگر خانوادهام با انتخاب رشته من مخالف باشند چه؟
اول دلیل مخالفتشان را بفهم. ممکن است نگرانی آنها درباره درآمد، آینده شغلی یا شرایط تحصیل باشد. اطلاعات دقیق جمع کن و درباره نگرانیهایشان گفتوگو کن. در نهایت، تصمیمی بگیر که هم واقعبینانه باشد و هم با شناختی که از خودت داری، هماهنگ باشد.
نکات مهم مقاله
- یکی اینکه اصلاً تصمیم بگیریم چه رشته دانشگاهی برای ما مناسب است و دیگری اینکه بعد از اعلام نتایج کنکور، کدرشتهمحلها را در فرم انتخاب رشته سازمان سنجش با چه ترتیبی وارد کنیم.
- از طرف دیگر، شاید رشتهای را انتخاب کنی که در ابتدا خیلی پرزرقوبرق به نظر نمیرسد، اما با تواناییها و روحیهات هماهنگ باشد و بعداً مسیر شغلی خوبی برای تو بسازد.
- (به عنوان نویسنده بگویم که زمان ما عمران خواندن مد بود اما من واقعا رشته عمران و زیرسازی راه را دوست داشتم، شرکت کردم، قبول شدم، خواندم، اما اواسط تحصیل اساتید گفتند برای کار در این رشته باید اکثر زمانها از خانواده دور باشی و روی خطوط ریلی یا جادهای کشور نظارت کنی، آنجا بود که فهمیدم من آدمش نیستم و تغییر رشته دادم).
